5 Φεβ 2017

Ο «σύγχρονος, νικηφόρος» καπιταλισμός και μια σκέψη για την «ήττα»


Δεν θα πάρουμε άλλα μέτρα… εκτός αυτών που αφορούν περικοπές μισθών, συντάξεων και δαπανών για την υγεία και την παιδεία. Δεν έρχονται νέοι φόροι… εκτός αυτών που αφορούν τους μισθωτούς και τους συνταξιούχους. Δεν έχουμε ακριβώς… καπιταλισμό (ιδίως τώρα με τον ΣΥΡΙΖΑ), αλλά μια κοινωνία της γνώσης, της πληροφορίας και των υπηρεσιών, όπου κυριαρχεί ο άνθρωπος και οι υπηρεσίες που απολαμβάνει και όχι οι μηχανές και τα εργοστάσια. Κι όπου οι άνθρωποι συνασπίζονται όχι με βάση το κοινό κοινωνικό συμφέρον αλλά με βάση το κοινό προσωπικό ενδιαφέρον.

Παρά τη σχετική φιλολογία, που εδώ και 50 χρόνια συνοδεύει κάθε εργασιακή και εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, για «μετάβαση σε μια κοινωνία μεταβιομηχανική, της γνώσης και της πληροφορίας», που απελευθερώνει τον άνθρωπο από την «αλλοτρίωση της βαριάς εργασίας» (αντικαθιστώντας τις «μπλε φόρμες εργασίας» με τα «λευκά κολλάρα»), αυτό που συμβαίνει τελικά είναι το ακριβώς αντίθετο. Η «απελευθέρωση της εργασίας» εις βάρος του ανθρώπου, που εργάζεται με «αλλοτριωμένα» δικαιώματα και μισό ή χωρίς μισθό, που μένει με την «πληροφορία»… της ανεργίας.

Τα… άυλα αυτά μυθεύματα του καπιταλισμού συγκίνησαν πολλούς και συγκινούν ακόμη. Ακόμη και στον χώρο της αριστεράς που έσπευσε να εκφράσει «πρωτοπόρο λόγο». Μια «ευσυγκίνητη αριστερά» που ήθελε σοσιαλισμό και καπιταλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο. Εξάλλου, το «επιχειρηματικό πανεπιστήμιο» και οι «φοιτητές εργάτες» που αντικαθιστούν το εργοστάσιο και την εργατική τάξη στην παραγωγή του πλούτου και της υπεραξίας, αποτελούσε κάποτε την ναυαρχίδα» των επιχειρημάτων της για την ανάγκη «ανανέωσης του μαρξισμού». Η γνώση έγινε δύναμη, όχι γιατί απελευθερώνει αλλά γιατί παράγει κέρδος και υπεραξία.

Παρόλα αυτά, οι υπηρεσίες πληροφορικής και επικοινωνιών (facebook, google, Microsoft κ.λπ) ανέδειξαν και φέτος τους νέους πολύ-δισεκατομμυριούχους του πλανήτη, με περιουσία όσο ο μισός πληθυσμός της Γης. Το σκάνδαλο αλλάζει όψη! Δεν είναι μόνο ένα σκάνδαλο κατοχής αμύθητης περιουσίας 8 ατόμων έναντι του μισού πληθυσμού, το… «μαρξιστικό σκάνδαλο» αφορά τον τρόπο απόκτησης μιας τέτοιας περιουσίας. Από μια έξυπνη ιδέα που υλοποιήθηκε χωρίς… ύλη! Συμπέρασμα: Η υλική παραγωγή και κατά συνέπεια ο χειρώνακτας εργάτης δεν είναι πλέον η πηγή του πλούτου, πηγή του πλούτου είναι οι έξυπνες και «άυλες» ιδέες και γνώσεις. Και αυτό το «άυλο» δεν χρειάζεται πλέον τους εργάτες, χρειάζεται χαρτογιακάδες… Software, λοιπόν, χωρίς Hardware. Και ας αναρωτηθεί κανείς, «μα, κινητήρια δύναμη της οικονομίας και της ιστορίας οι χαρτογιακάδες!».

Για μια ακόμη φορά, κεφαλαιοκράτες και αστοί «περιγράφουν» την κοινωνία ενώ απλώς περιγράφουν τον εαυτό τους. Έχοντας προφανώς εξοικονομήσει άπειρα τρόφιμα και βιομηχανικά προϊόντα, φαντασιώνονται ότι τους θρέφουν οι υπηρεσίες… του μπάτλερ. Ή, όπως καλύτερα (και αφελώς) το εξέφρασε προ καιρού ο κ. Βαρβιτσιώτης της ΝΔ: αν φύγουμε από την ΕΕ και το ευρώ, δεν θα έχουμε εφαρμογές και υπηρεσίες διαδικτύου και κινητής τηλεφωνίας. Θα πεθάνουμε δηλαδή από πνευματική πείνα.

Ωστόσο, η κρίση κατεδάφισε το ωραίο οικοδόμημα. Περισσεύουν οι άνθρωποι που, ανεξάρτητα από τον βαθμό της γνώσης που κατέχουν, ζούνε μεροδούλι μεροφάι, χωρίς καμία ελπίδα για το μέλλον, παρασυρόμενοι από την κάθε «στροφή της τύχης», έρμαια στις διαθέσεις της εργοδοσίας, του κράτους, ακόμη και των καιρικών συνθηκών που μπορούν να τους μετατρέψουν σε άνεργους, ασθενείς και άστεγους.

Ενώ λοιπόν βιώνουμε έναν εργασιακό «μεσαίωνα» των απαρχών του καπιταλιστικού συστήματος και πορευόμαστε ολοταχώς στην εργασιακή «δουλεία», ενώ τα θύματα αυτής της βαρβαρότητας αντιλαμβάνονται ενστικτωδώς ότι η κατάστασή τους και η κατάσταση στον κόσμο είναι αποτέλεσμα των βάρβαρων καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και της επιθετικότητας του ιμπεριαλισμού, άλλη λύση (πέρα από την «καπιταλιστική-ιμπεριαλιστική») δεν φαίνεται στον ορίζοντα. Τουλάχιστον για την πλειοψηφία του κόσμου.

Σε παλαιότερες εποχές, και κάτω από την επίδραση του κομμουνιστικού κινήματος, παρόμοιες καταστάσεις οδήγησαν στη διαμόρφωση και ανάπτυξη μιας ταξικής εργατικής συνείδησης, μιας συνείδησης που διεκδικεί όχι απλώς καλύτερες συνθήκες εργασίας, καλύτερο μισθό αλλά έως και έναν άλλον καλύτερο κόσμο. Φυσικά ο κόσμος συνεχίζει να αντιστέκεται, αντιστέκεται όμως κάτω από το βάρος αυτής της έλλειψης. Στο σκοτάδι της υποχώρησης του εργατολαϊκού και κομμουνιστικού κινήματος και του οράματος του σοσιαλισμού, γεγονός που κάνει κουτσή και ευάλωτη την κάθε αντίσταση από κάθε άποψη (πολιτική, ιδεολογική, οικονομική κ.λπ).

Δεν έχουν τόσο σημασία οι διατυπώσεις (αν δηλαδή πρόκειται για ήττα ή υποχώρηση), αλλά το πώς θα κάνουμε αυτήν την υποχώρηση-ήττα προσωρινή, μια εξέλιξη καθόλου δεδομένη. Κι δεν αντιμετωπίζεται το πρόβλημα βρίσκοντας «κατάλληλες» διατυπώσεις. Αν υποχώρηση ή αναδίπλωση του κομμουνιστικού κινήματος σημαίνει ότι αρκεί μια νέα αντεπίθεση με τα ίδια «όπλα και υλικά», θα πούμε ότι δεν φτάνει. Γιατί μεσολάβησε η παλινόρθωση του καπιταλισμού και ο ηττημένος φασισμός σηκώνει σήμερα κεφάλι χωρίς το αντίπαλο δέος.

Η δύναμη κάθε άποψης και κάθε υποκειμένου βρίσκεται όταν δεν είναι σε αντίφαση με τον εαυτό του. Χωρίς να δικαιολογούνται τα αδικαιολόγητα και να απωθούνται οι δυσάρεστες ερωτήσεις. Και ο σοσιαλισμός (δηλαδή, αυτός που ο πολύς κόσμος καταλαβαίνει ως τέτοιον, ο υπαρκτός και.. ανύπαρκτος σοσιαλισμός) βρέθηκε σε αντίφαση με τον εαυτό του. Ούτε μηδενίζουμε ούτε τσουβαλιάζουμε συνθήκες και καταστάσεις. Φάνηκε, όμως, ότι οι ελλείψεις και οι αδυναμίες οικοδόμησης του σοσιαλισμού και ολοκληρωτικής ανατροπής του καπιταλισμού ήταν και είναι περισσότερες.

Ο κύκλος του κομμουνιστικού κινήματος του 20ου αιώνα έχει κλείσει. Αυτό σηματοδοτεί ο όρος «ήττα», που είναι κάτι παραπάνω από αναδίπλωση ή υποχώρηση. Δεν θα γίνουμε γι’ αυτό ούτε βουδιστές ούτε… Σύριζα. Γιατί γνωρίζουμε ότι η ροή των πραγμάτων θα ανοίξει έναν επόμενο κύκλο. Κύκλο παράλληλο, με το ίδιο κέντρο και με μεγαλύτερη ακτίνα.

Προσεγγίσεις - Προλεταριακή Σημαία

5 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Είναι όλα σωστά κι αληθινά, ρε σύντροφοι, έτσι όπως τα γράφετε, αλλά είναι μόνο η μιά πλευρά- η μαύρη πλευρά της πραγματικότητας που ζούμε. Αν πιστεύει κανείς ότι "η προσωρινότητα της ήττας δεν είναι καθόλου δεδομένη", ή με άλλα λόγια ο κόσμος έτσι ήταν κι έτσι θάναι πάντα, έ τότε ...
Μήπως θάταναι καλύτερα να δούμε ότι ναί μεν οι λαοί υποφέρουν σήμερα κάτω από την καπιταλιστική τυρανία, αλλά όμως όλα τα φαινόμενα δείχνουν ότι τα πράγματα δεν μπορεί να μείνουν έτσι. Είμαστε βέβαια στη φάση της κατεδάφισης, αλλά για να γίνει ανοικοδόμηση,πρέπει απαραίτητα προηγηθεί αυτή η κατεδάφιση και το καθάρισμα του οικοπέδου. Τη κατεδάφιση που δεν μπορουμε να κάνουμε εμείς, μας την προσφέρει το ίδιο το σύστημα. Το ίδιο το σύστημα είναι ο μαζικός κατεδαφιστής και ο μαζικός υποκινητής της επανάστασης.
Στη πραγματικότητα τα μυθεύματα του καπιταλισμού καταρέουν. Θυμηθείτε τα πρόσφατα μυθεύματα του σύριζα, τα λίγο παλιώτερα του σημίτη με την ισχυρή ελλάδα, το χρηματιστήριο, τους ολυμπιακούς. Τα παλιώτερα του ανδρέα , της"αλλαγής" , του σοσιαλισμού που υποτίθεται έκανε αντεπίθεση σ όλο τον κόσμο την εποχή του Μπρέζνιεφ .
Ο καπιταλισμός δεν ήταν ποτέ τόσο αδύναμος ιδεολογικά όσο είναι σήμερα.

Πολιτικά, η άνοδος της ακροδεξιάς είναι φτώχεια και όχι δύναμη για το σύστημα. Παντού διάσπαση και αλληλοσπαραγμός των συστημικών πολιτικών δυνάμεων. ΗΠΑ ,Τουρκία, Βρετανία, ΕΕ, περιφεριακοί φιλόδοξοι χωροφύλακες των λαών που σηκώνουν κεφάλι. Χωρίς το φόβο του κομμουνισμού ο καπιταλιστικός κόσμος έχασε την πολιτική του συσπείρωση. Οι αμερικάνοι που τα προηγούμενα χρόνια εύρισκαν με ευκολία παντού πιστές αντικομμουνιστικές κλίκες να τους υπηρετούν, σήμερα αδυνατούν να το πετύχουν. Ποιοί πλανητάρχες; ποιό τέλος της ιστορίας; ποιά δημοκρατική αναμόρφωση της μέσης ανατολής; Μπούρδες.
Οσο για την οικονομία, μόλις τώρα αρχισε να γίνεται κατανοητό τι σημαίνει πτώση του ποσοστού κέρδους, αδυναμία αναπαραγωγής του κεφαλαίου, αρνητικά επιτόκια, πιστωτικά ιδρύματα (ιδρύματα δηλαδή όπου μπορείς αφοβα να εμπιστευτείς τα λεφτά σου! αν είχες βέβαια). Μοιάζει με το τέλος της ρωμαικής αυτοκρατορίας. Μόνο που αυτό το τέλος κράτησε κάποιους αιώνες.
Χωρίς να επαναπαυόμαστε δεν πρέπει νομίζω και να αγχονώμαστε. Τα πράματα κυλάνε φυσιολογικά. Τρέχουν αλλά πάλι θέλουν το χρόνο τους. Διαφωνώ επί της ψυχολογίας εν ολίγοις.
ΣΚ

Ανώνυμος είπε...

είναι όντως λίγο βαρύ και ασήκωτο με την πρώτη ανάγνωση, αλλά παρόλο που το κείμενο όντως δίνει λίγο παραπάνω έμφαση στην "μαύρη πλευρά της πραγματικότητας" (χωρίς να λέω οτι δεν έχει καθόλου το αναγκαίο στίγμα της αισιοδοξίας που χρειαζόμαστε) θα πρέπει να συγχωρέσω τον αρθρογράφο αφού πολλές φόρες για να πάει μπροστά η υπόθεση και η οικοδόμηση του κομουνιστικού και λαϊκού κινήματος που είναι πιο αναγκαίο από ποτέ μετα απο 100 χρονια της μεγάλης επανάστασης της Ρωσίας. Πρέπει να έχεις και μια εικόνα για το τι εμπόδια μπαίνουν (οπού πριν μια δεκαετία μπορεί και να μην τα είχες) και πως συνεχίζεις στο σήμερα, υπάρχει "ήττα"; αναγνωρίζεις την πραγματικότητα; (και αλλα πολλα ερωτήματα που πρεπει να θέσουμε στον εαυτο μας) γιατί εφόσον υπάρχει ολόκληρος θεωρητικός και πρακτικός πλούτος οπου έχουν βγει κάποια βασικά συμπεράσματα δεν μπορείς να αρκεστείς σε αυτόν και μόνο αυτόν.
Και είναι βασικό να μην σκύβουμε ποτέ το κεφάλι ακόμα και αν καμιά φορά πέφτουμε και εμείς στην παγίδα να μας πάρει λίγο από κάτω, και νομίζω και ο αρθρογράφος το καταλαβαίνει καλά αυτό με την τελευταία παράγραφο*. Μην απογοήτευσε λοιπόν τίποτε δεν τελείωσε, τίποτε δεν πήγε χαμένο..

*"Ο κύκλος του κομμουνιστικού κινήματος του 20ου αιώνα έχει κλείσει. Αυτό σηματοδοτεί ο όρος «ήττα», που είναι κάτι παραπάνω από αναδίπλωση ή υποχώρηση. Δεν θα γίνουμε γι’ αυτό ούτε βουδιστές ούτε… Σύριζα. Γιατί γνωρίζουμε ότι η ροή των πραγμάτων θα ανοίξει έναν επόμενο κύκλο. Κύκλο παράλληλο, με το ίδιο κέντρο και με μεγαλύτερη ακτίνα."

Ανώνυμος είπε...

Υπήρχε και υπάρχει ακόμη μια αντίληψη που θεωρεί ότι ο σοσιαλισμός είναι πριν απ’ όλα μια οικονομική και ιστορική νομοτέλεια, ότι θα προκύψει περίπου αυτόματα (έστω, με μια ελαφριά σπρωξιά), από την ανάπτυξη και τις αντιφάσεις του καπιταλισμού-ιμπεριαλισμού. Η αντίληψη αυτή (οικονομισμός), οδήγησε στο παρελθόν στη χρεοκοπία (εδώ δεν υπάρχει ήττα), της 2ης Διεθνούς που συντάχθηκε με της αστικές τάξεις και συμμετείχε στον 1ο ΠΠ, στην αλαζονική άρνηση της δυνατότητας οικοδόμησης του σοσιαλισμού σε μια σειρά («καθυστερημένες») χώρες (π.χ. Ρωσία, Κίνα κ.λπ), χωρίς καν να θέλει να κάνει, έστω, την επανάσταση στις λεγόμενες προηγμένες. Το φοβερό επιχείρημα; Δεν έχουν ακόμη ωριμάσει η ιστορικές συνθήκες για το σοσιαλισμό που θα έρθει… σίγουρα! Όπως ο παράδεισος στη μετά θάνατο ζωή (αρκεί να είμαστε πιστοί και υπομονετικοί… μαρξιστές) Σήμερα βρίσκει κανείς παντού αυτήν την αντίληψη στις αναλύσεις και την στάση της ρεφορμιστικής («κομμοπυνιστικής» ή μη) αριστεράς.
Από την άλλη, υπάρχει η αντίληψη ότι ο σοσιαλισμός είναι περίπου ζήτημα θέλησης και διακηρύξεων (άντε με καμιά ελαφριά σπρωξιά από τις αντικειμενικές συνθήκες). Από την αναρχία μέχρι… και πάλι το ρεφορμισμό στην οπορτουνιστική του εκδοχή (πότε να ψάχνουν τη νομοτέλεια πότε να ψάχνουν το «μαρξιστικό» δόγμα για έρθει ο σοσιαλισμός μέσω κηρύγματος), συναντάει κανείς τέτοιες αντιλήψεις πολλές και σήμερα.
Πιστεύω ότι η ιστορία δεν κάνει «χάρες». Επίσης, ούτε οι επιθυμίες και οι ιδέες κάνουν «χάρες» στη ιστορία και την πραγματικότητα. Από αυτήν την άποψη "η προσωρινότητα της ήττας δεν είναι καθόλου δεδομένη" σημαίνει ότι προϋποθέτει κατάλληλη δράση στις κατάλληλες συνθήκες για να είναι προσωρινή η ήττα. Ο ιστορικός και διαλεκτικός υλισμός γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο είναι υλισμός ιστορικός και διαλεκτικώς. Δεν δίνει βεβαιότητες αλλά μονάχα δυνατότητας. Και το μέλλον δεν είναι γραμμένο ούτε στα… άστρα.
Είναι βέβαια τεράστιο το θέμα, νομίζω όμως ότι πολλοί αν όχι όλοι μπορούμε να συμβάλουμε αν δούμε τη ροή των πραγμάτων, τη ροή της ιστορίας ώστε να αντιληφθούμε τις δυνατότητες του μέλλοντος. Αν αυτό είναι «απαισιοδοξία» ή, ακόμη, η «μαύρη εκδοχή» ε, τότε ίσως να χρειάζεται να δούμε λίγο «πραγματικό μαύρο» αν είναι να δούμε λίγο «πραγματικό φως» και να καταλάβουμε τη διαφορά.
Για να το πω με κάτι που θυμάμαι στα… κινέζικα: αντί να καταριόμαστε το σκοτάδι καλύτερα να ανάψουμε ένα κερί. Όμως και το κερί πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχει.

Ένα καλοπροαίρετος σύντροφος

Ανώνυμος είπε...

Ο συντάκτης του άρθρου πολύ καλά κάνει και δείχνει το μαύρο που είναι μπροστά μας και την αναγκαιότητα να κτυπηθεί ο εφησυχασμός και η αδράνεια. Σύμφωνα με το μαοϊκό πνεύμα, δεν υποτιμάει, επί του συγκεκριμένου,τον αντίπαλο και τις δυσκολίες. Ομως αυτό το μαχητικό μαοϊκό πνεύμα πρέπει νομίζω να συμπληρωθεί, με το να δείχνει τη υπαρκτή θανατηφόρα αρώστεια του καπιταλισμού και το πάντα κόκκινο χρώμα του βάθους του ουρανού.
Είναι ο καπιταλισμός και σήμερα γίγαντας με πήλινα πόδια ,ή αλλιως χάρτινη τίγρης; Είναι νομοτέλεια η κατάρευσή του; Είναι γιατί οι λαοί δεν θα αυτοκτονήσουν τελικά, αλλά αργά ή γρήγορα θα οργανωθούν και θα ζητήσουν το λογαριασμό.
Ισχύει σήμερα το "όπου υπάρχει καταπίεση υπάρχει και αντίσταση"; Ισχύει αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε το σοκ και τη σύγχυση από τις ανατροπές των τελευταίων χρόνων που οδήγησαν στην απογοήτευση.
Οσο σίγουρο είναι ότι οι λαοί θα αντιδράσουν και θα αγωνιστούν, άλλο τόσο σίγουρο είναι ότι θα απογοητευθούμε αν περιμένουμε αυτό να γίνει αυτόματα εδώ και τώρα. Αν δεν αντιλαμβανόμαστε το χρόνο που χρειάζονται για να γίνουν οι απαραιτητες κοινωνικές διεργασίες.
Δεν λέω να φτιάχνουμε τεχνιτά ηθικό. Λέω ότι δεν αναδείχνουμε αρκετά τις θανάσιμες αδυναμίες του συστήματος, με αποτέλεσμα ο κόσμος να το αισθάνεται παντοδύναμο και αθάνατο.

Καλοπροαίρετε σ
σε παλιώτερες εποχές είχε γίνει πολυ συζήτηση για το αν υπάρχουν νομοτέλειες στη φύση και την κοινωνία. Και μόνο που έγινε τόση συζήτηση, δείχνει κατά τη γνώμη μου ότι υπήρχε και υπάρχει σοβαρό διακύβευμα. Η έννοια της νομοτέλειας άλλοτε είχε χρησιμοποιειθεί όπως λες, σαν κισμέτ - όλα ειναι γραφτό μας, για να αδρανοποιήσουν το λαό, και άλλοτε με την έννοια ότι τα φαινόμενα - ιδιαίτερα τα κοινωνικά φαινόμενα, όπου βρίσκεται και η ουσία, είναι όλα τυχαία δεν μπορούμε να προβλέψουμε τίποτα και επομένως και να επιρεάσομε τις κοινωνικές εξελίξεις. Σήμερα η συζήτηση αυτή που είναι πλέον μονόλογος και απ όσο μπορώ να ξέρω περιστρέφεται γυρω ζητήματα που υποτίθεται μπαίνουν απο τις φυσικές επιστήμες. Πχ η αρχή της απροσδιοριστίας του χάιζεμπεργκ, η κβαντομηχανική, η φυσική του χάους κ άλλα που ίσως δεν έχω υπ όψη μου. Σ αυτά είχε δοθεί μαρξιστική απάντηση.
Σκ

Ανώνυμος είπε...

Συμφωνώ με όλες τις παρατηρήσεις και το πνεύμα. Βοήθησε η κουβέντα. Πράγματι, υπάρχουν νομοτέλειες στη φύση και στην κοινωνία και άρα τόσο η φύση όσο και η κοινωνία μπορούν να κατανοηθούν στη λειτουργία τους, αφού λειτουργούν με «νόμους και κανόνες». Όμως όλοι ξέρουμε ότι αυτοί οι «νόμοι και κανόνες» δεν είναι ένα κλειστό σύστημα, ένα δόγμα που εξηγεί εφ’ άπαξ και διαπαντός. Γι’ αυτό και στον μαρξισμό προστέθηκε ο λενινισμός κ.λπ κ.λπ. Ούτε στις φυσικές επιστήμες μπορούμε να ισχυριστούμε ότι βρέθηκε «αυτό που τα εξηγεί όλα». Είναι μια διαδικασία αναζήτησης όχι τόσο εγκεφαλική αλλά κοινωνικής δράσης και ανάπτυξης (στη παραγωγή και στην ταξική πάλη), που προσθέτει γνώση.
Οι νομοτέλειες αφορούν το γεγονός ότι τα πράγματα αλλάζουν, προς ποια κατεύθυνση… θα το απαντήσει η δράση των μαζών, η οργανωμένη πάλη. Οι νομοτέλειες αφορούν το γεγονός ότι κανένα κοινωνικό σύστημα δεν είναι αιώνιο. Φυσικά ούτε ο καπιταλισμός που έγινε ιμπεριαλισμός είναι αιώνιος. Ο ιμπεριαλισμός είναι άλλωστε το τελευταίο στάδιο του καπιταλισμού, αυτό όμως δεν απαντά το πόσο θα κρατήσει (όχι αιώνια πάντως), δεν απαντά αν δεν θα μας πάρει όλους μαζί του στο «τελευταίο του ταξίδι». Βέβαια, οι κοινωνίες και οι λαοί βρίσκουν πάντα δρόμο να επιβιώσουν (εκτός κι αν είμαστε είδος υπό εξαφάνιση, αλλά αυτό είναι άλλου είδους… βιολογική κουβέντα), αλλά πώς θα επιβιώσουν και σε τι θα μετεξελιχθούν οι κοινωνίες είναι ένα θέμα της δράσης των ανθρώπων στις συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες. Εξάλλου, κάνεις μας δεν είναι οπαδός του… «κόκκινου πλανήτη» (ίσως μονάχα οπαδοί της επιστημονικής φαντασίας), που περιέγραφε μια πιο εξελιγμένη κοινωνία που θα είναι οπωσδήποτε σοσιαλιστική.
Με άλλα λόγια: είμαι σίγουρος ότι η «ιστορία είναι με το μέρος μας», αλλά είμαι άλλο τόσο σίγουρος ότι η «ιστορία θέλει ανθρώπινη βοήθεια».

Ένας καλοπροαίρετος σύντροφος